Almennar upplýsingar um Schengen

Ísland í Schengen samstarfinu
Frjáls för yfir landamæri innan Evrópu


Hvað er Schengen samstarfið?

Frá 25. mars 2001 hefur Ísland verið þátttakandi í samstarfi með 24 öðrum Evrópuríkjum sem kennt er við Schengen. Samvinna þessi byggir á samningi sem upphaflega var undirritaður í bænum Schengen í Luxembourg þann 14. júní 1985 og hafði það markmið að fella niður eftirlit með ferðum manna yfir sameiginleg landamæri Belgíu, Frakklands, Hollands, Lúxemborgar og Þýskalands. Á sama tíma og eftirlit yrði fellt niður innan svæðisins skyldi eftirlitið styrkt gagnvart öðrum ríkjum.

Kjarni Schengen-samstarfsins er annars vegar að tryggja frjálsa för einstaklinga um innri landamæri samstarfsríkjanna og hins vegar að styrkja baráttuna gegn alþjóðlegri afbrotastarfsemi.

Tuttugu og fimm Evrópuríki eru fullir þátttakendur í Schengen-samstarfinu. Þetta eru öll aðildarríki EFTA að Liechtenstein undanskildu og öll aðildarríki ESB að undanskildu Bretlandi, Írlandi, Kýpur, Rúmeníu og Búlgaríu en þau fjögur síðastnefndu stefna á fulla aðild. Liechtenstein undirritaði í febrúar 2008 samstarfssamning við ESB um fulla aðild að samstarfinu og gert er ráð fyrir að það verði fullur þátttakandi á árinu 2010.


Hver er reynsla Íslands af ferðafrelsi án persónueftirlits á landamærum?
Íslendingar hafa þegar góða reynslu af ferðafrelsi án persónueftirlits á landamærum. Frá árinu 1957 hefur Ísland verið aðili að Norræna vegabréfasambandinu ásamt Danmörku, Noregi, Svíþjóð og Finnlandi. Í því felst að ríkisborgarar aðildarríkjanna geta ferðast á milli þeirra án þess að sæta persónueftirliti. Markmið Norræna vegabréfasambandsins var að gera öll Norðurlöndin að einu vegabréfasvæði með einum ytri landamærum. Ríkisborgarar í löndum Íslands, Noregs, Svíþjóðar, Danmerkur og Finnlands hafa því um árabil getað ferðast að vild á milli landanna án þess að sýna vegabréf sín, en verða þó, eftir sem áður, að framvísa tollskyldum varningi.

Hvaða þýðingu hefur frjáls för yfir innri landamæri?
Hægt er að ferðast um á Schengen svæðinu án þess að framvísa vegabréfum á landamærum. Þess er hins vegar krafist að þeir sem ferðast á svæðinu hafi meðferðis gild persónuskilríki til að þeir geti sannað á sér deili hvenær sem krafist er. Því er mikilvægt að íslenskir ferðamenn hafi ávallt vegabréf sitt meðferðis þar sem engin önnur raunveruleg persónuskilríki eru gefin út hér á landi. Einnig ber að hafa í huga að flugfélög geta krafist þess að ferðamenn framvísi vegabréfum áður en gengið er um borð í flugvél.

Í flughöfnum í öllum Schengen ríkjum, þar með talið í Leifsstöð, er skilið á milli farþega sem fljúga innan Schengen-svæðisins og þeirra sem fljúga til eða frá ríki sem er utan Schengen-samstarfsins. Allir sem koma inn á Schengen-svæðið fara í gegnum vegabréfaeftirlit við komu til fyrsta ríkis á svæðinu en eftir það er ekki um frekara eftirlit að ræða. Þau ríki sem þetta á helst við í reglubundnum flugsamgöngum við Ísland eru Bandaríkin og Bretland. Með tilkomu Schengen samstarfsins gangast farþegar á leið til eða frá þessum ríkjum undir persónueftirlit á landamærum bæði við komu í landið og þurfa að framvísa vegabréfum. Það á jafnt við þótt þeir fari ekki út fyrir flugstöðina og taki tengiflug með aðeins stuttri viðkomu í Leifsstöð.

Þó Íslendingum sé frjálst að fara yfir innri landamærin á Schengen svæðinu þá er réttur til dvalar eftir sem áður takmarkaður af reglum viðkomandi ríkis eða reglum samningsins um Evrópska Efnahagssvæðið. Þarf einstaklingur því almennt að sækja um dvalarleyfi hyggist hann dvelja lengur en 90 daga í viðkomandi ríki.

Hvað kemur í staðinn fyrir afnám eftirlits á landamærum?
Annað tveggja meginmarkmiða Schengen samningsins er að berjast gegn afbrotum og efla lögreglusamvinnu á milli ríkjanna. Mikilvægur þáttur í lögreglusamvinnu er rekstur sameiginlegs upplýsingabanka – Schengen upplýsingakerfisins – sem geymir upplýsingar t.d. um eftirlýsta einstaklinga sem óskað er handtöku á vegna gruns um afbrot eða til að afplána fangelsisrefsingu, týnda einstaklinga, útlendinga sem neita á um inngöngu inn á Schengen svæðið, einstaklinga sem stefna á fyrir dóm og upplýsingar um stolna muni eins og t.d. bifreiðar, skotvopn, skilríki o.fl.

Lögregla í öllum Schengen ríkjunum hefur aðgang að gagnabankanum. Þá hefur Útlendingastofnun einnig aðgang að bankanum til að leita upplýsinga varðandi útlendinga sem bönnuð hefur verið koma inn á Schengensvæðið. Slíkur gagnabanki leiðir til aukins upplýsingaflæðis og auðveldar samstarf á milli yfirvalda Schengen ríkjanna. Lögregla gegnir mikilvægu hlutverki í Schengen samstarfinu en þegar vegabréfaeftirlit milli Schengen ríkjanna leggst af eykst þörfin á virku samstarfi innan svæðisins. Kemur Schengen upplýsingakerfið þar að góðum notum en lögreglumenn allsstaðar á landinu munu hafa aðgang að því og geta aflað þar upplýsinga, hvort heldur er vegna venjubundins eftirlits eða af einhverju öðru sérstöku tilefni og kannað hvort þar séu að finna upplýsingar um viðkomandi einstakling. Er eftirlit sem þetta hjá lögreglu einn af lykilþáttum þess að Schengen samstarfið verði árangursríkt.

Hvernig er vernd persónuupplýsinga háttað í Schengen?
Rík áhersla er lögð á vernd þeirra persónuupplýsinga sem skráðar eru í Schengen-upplýsingakerfið. Í lögum um Schengen-upplýsingakerfið eru strangar reglur bæði hvað varðar vernd persónuupplýsinga og öryggi kerfisins í heild.

Hvert ríki ber ábyrgð á þeim upplýsingum sem það skráir í upplýsingakerfið og er bótaskylt fyrir tjóni sem rangar upplýsingar geta haft í för með sér. Hver sem skráður er í upplýsingakerfið á rétt á að fá vitneskju um skráðar upplýsingar um sig í kerfinu.

Hver er réttarstaða útlendinga á Schengensvæðinu?
Schengensamningurinn heimilar einstaklingum sem dveljast löglega á Schengensvæðinu för um svæðið án eftirlits á landamærum. Tekur þetta ekki bara til ríkisborgara þessara ríkja heldur einnig til útlendinga. Þannig geta útlendingar sem hafa gild dvalarleyfi í Schengenríki ásamt gildu ferðaskilríki ferðast um svæðið og þurfa ekki til þess aðra sérstaka heimild.

Hvaða reglur gilda um vegabréfsáritanir?
Samræmd Schengenvegabréfsáritun er gefin út af öllum ríkjum Schengensvæðisins. Þessi áritun gildir um ferðir til allra Schengenríkjanna og er því ekki nauðsynlegt að sækja sérstaklega um áritun til Íslands. Í þeim tilvikum þegar Ísland er aðalákvörðunarstaður viðkomandi gefa sendiráð annarra Schengenríkja á yfir 100 stöðum vítt og breitt um heiminn út áritun fyrir hönd Íslands. Upplýsingar um hvaða sendiráð er að ræða gefa Útlendingastofnun og utanríkisráðuneyti.

Hvað er Schengen samstarfið ekki?
Hér á eftir eru áréttuð nokkur atriði sem hafa ekki breyst með þátttöku Íslands í Schengen samstarfinu og mikilvægt er að hafa í huga.

Vegabréfin alltaf meðferðis!
Þótt þeir sem ferðast innan Schengen svæðisins verði ekki krafðir um vegabréf á landamærum er engu að síður mælt með því að fólk hafi ávallt vegabréf sitt með í för. Sú skylda er lögð á alla sem ferðast innan svæðisins að geta framvísað fullgildum persónuskilríkjum sem eru viðurkennd af öðrum Schengen ríkjum. Sem stendur er íslenska vegabréfið í raun eina skilríkið sem vissa er fyrir að önnur ríki viðurkenni sem gild persónuskilríki. Einnig kunna flugfélög á Schengen svæðinu að óska eftir því að sjá vegabréf farþega sinna.

Schengen breytir í engu reglum um leyfi til dvalar og atvinnu í Schengen ríkjum!
Þrátt fyrir að menn séu ekki krafðir um vegabréf er þeir ferðast á milli Schengen ríkja, breytir það ekki gildandi reglum um að tilskilin leyfi þurfi fyrir lengri dvöl í landinu eða atvinnu. Þannig verða einstaklingar sem ætla að dvelja lengur en þrjá mánuði í Schengenríki að kynna sér sérstaklega þær reglur er gilda í viðkomandi ríki um lengri dvöl. Ella kunna þeir að verða ólöglega staddir í landinu eftir að þessu tímamarki lýkur.

Schengen breytir í engu tolleftirliti á landamærum á Schengen svæðinu!
Reglur um tolleftirlit á landamærum ríkja á Schengen svæðinu breyttust ekki við gildistöku Schengen samningsins. Þeir sem ferðast hingað til lands frá Evrópuríki á Schengen svæðin verða því að lúta sömu reglum og áður varðandi innflutning á tollskyldum vörum og gangast undir hefðbundið tolleftirlit í Leifsstöð eða í höfn hér á landi. Reglur um fríhafnarverslun standa óbreyttar.

Nánari upplýsingar
Eftirtalin ráðuneyti og stofnanir gefa frekari upplýsingar um Schengensamstarfið:

Utanríkisráðuneytið
Rauðarárstíg 25
105 Reykjavík
s. 545 9900
fax. 562 4878
rafpóstur: postur@utn.stjr.is
www.utanrikisraduneytid.is
Innanríkisráðuneytið
Sölvhólsgötu 7
101 Reykjavík
s. 545 9000
fax. 552 7340
rafpóstur: postur@irr.is
www. innanrikisraduneyti.is
Útlendingastofnun
Skógarhlíð 6
105 Reykjavik
s. 444 0900
fax. 510 5405
rafpóstur: utl@utl.is
www.utl.is