Ræða flutt af Kolbrúnu Halldórsdóttur á Degi Norðurlanda 23. mars 2009
Góðir gestir!
Því hefur verið haldið fram að heimurinn hafi verið Íslendingum góður allt frá lokum seinni heimsstyrjaldar. Að við sem smáþjóð höfum borið meira úr bítum í alþjóðasamstarfi, Norðurlandasamstarfi, fríverslunarsamningnum og EESsamningnum, en margar aðrar þjóðir.
Vissulega er það rétt. Ávinningur okkar hefur verið ótvíræður, ekki síst þegar litið er til Norðurlandasamstarfsins, rótgróins svæðasamstarfs sem byggir á sameiginlegum menningararfi, gildismati og samstöðu frændþjóða. Grannþjóðir okkar hafa átt frumkvæði að stefnumótun og tímamótandi ákvörðunum sem hafa verið öðrum þjóðum fyrirmynd, svo sem norræna vegabréfafrelsið sem var innleitt þegar á sjötta áratugnum. En mér er efst í huga brautryðjendastarf Norðurlanda í umhverfismálum. Við sem Norðurlandabúar erum svo lánsöm að eiga víðtækt samstarf þar sem mikilvægasti málaflokkur 21. aldarinnar, umhverfismálin, eru í algerum forgangi. Með yfirlýsingu norrænu forsætisráðherranna um sjálfbæra þróun á árinu 1998 fór af stað vinna sem stöðugt hefur undið upp á sig með þremur framkvæmdaáætlunum sem miða að því að gera norræn samfélög eins sjálfbær og vistvæn og kostur er. Sú síðasta, sem nær fram til ársins 2012, var samþykkt á Norðurlandaráðsþingi síðastliðið haust og er þar lögð megináhersla á félagslega og efnahagslega þætti eins og breyttar neysluvenjur, orkusparandi aðgerðir, bætt ástand úrgangsmála með aukinni söfnun, flokkun og endurvinnslu, vistvænt húsnæði, kröfur um vörumerkingar, fræðslu og fl. – þessi áætlun verður rauður þráður í starfi allra fagsviða í norrænu samstarfi á næstu árum.
Framkvæmdaáætlunin um sjálfbæra þróun fellur vel að svokölluðum hnattvæðingartillögum norrænu forsætisráðherranna sem settar voru fram í fjórtán liðum vorið 2007. Eining er í bígerð að verja stórum hluta sameiginlegra fjárlaga í aðgerðir til að styrkja samkeppnishæfni Norðurlanda, s.s. með öndvegisfærni á sviði umhverfistækni. Þar eru menn m.a. að tala um aukna nýtingu endurnýjanlegra orkugjafa, s.s. vind- og sólarorku, nýjar leiðir til að binda koltvísýring og tækni til að nýta betur hefðbundna orkugjafa. Allt aðgerðir sem gagnast munu heiminum öllum, ekki síst fátækustu ríkjum heims, svo fremi að við leggjum okkur fram við að miðla til þeirra af reynslu okkar.
Á nýafstöðnu hnattvæðingarþingi norrænu forsætisráðherranna hér á landi voru menn einnig sammála um að róttækar aðgerðir í loftslagsmálum væru ein af leiðunum út úr fjármálakreppunni - að mikilvægt væri að við beindum sameiginlegum kröftum okkar í nýsköpun og sprotastarfsemi á sviði umhverfistækni og orkumála – og stefndum að “grænum” hagvexti, sem þýðir að umhverfisþátturinn verði að fullu reiknaður inn í allar hagvaxtarstærðir og að hagvöxtur verði tempraður. Grænar hagfræðikenningar ganga út á það að heilbrigð hagkerfi eigi að geta viðhaldið lífsgæðum með u.þ.b. 2% hagvexti á ári, þensluárátta undangenginna ára hafi ekki verið til marks um styrkleika, -eins og okkur er orðið vel kunnugt. Með “grænum” áherslum í hagstjórn yrðu Norðurlönd öðrum þjóðum fyrirmynd. Efnahagsmálin og loftslagsmálin eru nefnilega tvær hliðar á sömu mynt – takist ekki að knýja fram bindandi alþjóðlegt samkomulag um leiðir til að stöðva loftslagsbreytingarnar – tekst okkur ekki að tryggja framtíðarhagvöxt. Nú, þegar harðnar á dalnum gefst okkur tækifæri til að staldra við og marka nýja stefnu þar sem leiðarljósin eru hugmyndafræði sjálfbærrar þróunar og varúðarnálgun í auðlindanýtingu.
Hvoru tveggja skiptir okkur Íslendinga gífurlega miklu máli – með því að framfylgja hugmyndafræði sjálfbærrar þróunar og með því að nýta allar auðlindir okkar samkvæmt megingreglum umhverfisréttar stöndum við við skuldbindingar okkar samkvæmt Ríó-samningunum frá 1992 og búum í haginn fyrir kynslóðir framtíðarinnar.
Kjarni þessarar hugmyndafræði er einfaldur – að stuðla að framþróun sem fullnægir þörfum núlifandi kynslóða án þess að skerða möguleika komandi kynslóða til að uppfylla sínar þarfir. Að stuðla að breytingaferli þar sem nýting auðlinda, stjórnun fjárfestinga, tækniþróun og kerfisbreytingar eru samræmdar kröfum umhverfis og vistkerfa jarðarinnar á sama tíma og leitast er við að þær fullnægi þörfum samtímans og framtíðarinnar. Þetta er risavaxið verkefni og því fyrr sem við áttum okkur á því að markmiðunum náum við einungis með því að breyta neysluvenjum okkar og lífsháttum, því betra. Hlustum á hjartslátt jarðarinnar og vistkerfa hennar og tengjum við okkar eigin hjartslátt.
Mig langar að koma inn á nokkur atriði til að sýna fram á hvaða ávinning við Íslendingar höfum haft af þessari hugmyndafræði, norrænum rannsóknum og samstarfi um grunnþætti sjálfbærrar þróunar. Má þar nefna merkingar á vörum ekki síst matvælum, rekjanleikareglur og upprunamerkingar, og allir þekkja orðið norræna svansmerkið. Svo má nefna stofnun norræna genabankans sem hefur að markmiði að varðveita líffræðilegan fjölbreytileika í norrænum vistkerfum, – og loks vinnu við að móta sjálfbæra atvinnustefnu sveitarfélaga.
Fyrir helgina ræddu fulltrúar sveitarfélaganna saman á Staðardagskrárráðsstefnu í Stykkishólmi um sjálfbæra atvinnustefnu og sóttu þar í smiðju Danans Leo Christiansen, sem fræddi okkur um aðferðir þeirra á Lálandi, við að byggja upp sjálfbært samfélag. Mikil hugur virtist í þátttakendum, sem átta sig á öllum atvinnutækifærunum sem liggja í því að betrumbæta samfélagið með tilliti til skynsamlegrar auðlindanýtingar og sjálfbærrar orkustefnu, t.d. með því að gera samfélögin óháð bruna jarðefnaeldsneytis. Einnig má nefna tækifæri sem fólgin eru í því að nýta allan varma sem fellur til í samfélaginu, og fleira mætti nefna.
Rannsóknir sýna að nokkuð hefur dregið úr líffræðilegum fjölbreytileika á Norðurlöndum frá árinu 1999. Hvað þýðir það í raun þegar náttúran missir fjölbreytileika sinn? Það þýðir m.a. að loftslagsbreytingar verða örari því gengið hefur verið um of á skóglendi og græn svæði með óskynsamlegri landnýtingu. Það þýðir að við verðum að endurskoða markmið okkar í náttúruvernd og vinna markvisst að því að græða upp land, endurheimta náttúruleg vistkerfi og auðga þannig náttúruna á nýjan leik, s.s. með endurheimt votlendis og uppgræðslu með vistkerfisnálgun, líkt og Íslendingar hafa lagt til í formennskuáætlun sinni í Norrænu ráðherranefndinni. Það er rétt að leggja á það áherslu að náttúruvernd þarf að hefja til vegs í samfélagi okkar og eitt af mínum baráttumálum í þeim efnum að fá viðurkennda þörfina á aukinni vernd strandsvæða og svæða á hafsbotni. Endurheimt vistkerfa á landi og sjó eru einhver mikilvægustu baráttumál náttúruverndarinnar á næstu árum.
Mig langar líka að nefna hér nokkur önnur áhersluatriði í formennskuáætlun Íslendinga hjá Norrænu ráðherranefndinni á sviði umhverfismála. Við höfum löngum verið útverðir vestursins og “ det höje nord” þ.e. heimskautasvæðanna í norrænu samstarfi. Verndun hafsins hefur því ávallt verið okkar hjartans mál og við höfum átt ríkan þátt í því að móta stefnuna í málefnum hafsins á samnorrænum vettvangi. Á formennskuárinu okkar nú höfum við m.a. sett okkur það markmið að útbúa vákort fyrir Norður Atlantshaf – gagnagrunn með hafkortum, áhættumati og viðbragðsáætlunum á hafsvæðunum milli Noregs og Færeyja og Íslands og Grænlands. Með slíku vákorti er verið að bregðast á ábyrgan hátt við auknum umsvifum og siglingum í norðurhöfum, m.a. vegna aukinnar ásóknar í auðlindir á heimskautasvæðunum. Við setjum líka í forgang að treysta samstarf við Norðurskautsráðið – efla samstarf um notkun vistvænna orkugjafa á norðurslóð, s.s. í dreifðum byggðum í viðkvæmum vistkerfum.
Góðir gestir!
Grasrótin í norrænu samstarfi eru frjáls félagasamtök, eins og norrænu félögin og lifandi áhugi, virkni og aðhald almennings. Á vettvangi frjálsra félagasamtaka er fræjum að áhuga, virkni og pólitískum aðgerðum sáð, þar spretta fram hugmyndirnar, þar er knúið á um lausnir. Þessu eru menn vakandi yfir í hinu formlega samstarfi – þar er lögð áhersla á að rækta grasrótina, rækta frændgarðinn. Þess vegna lögðu norrænir samstarfsráðherrar t.d. áherslu á það á síðasta fundi sínum að stuðningur við Íslendinga vegna kreppunnar, myndi fyrst og fremst beinast að ungu námsfólki og fræðimönnum, svo tryggja mætti áframhaldandi virka þátttöku þeirra í norrænum samskiptum og samstarfi.
Góðir gestir - dagur Norðurlanda á að minna okkur á gildi samstöðunnar hvort heldur er í meðbyr eða mótbyr – til hamingju með daginn!