Nánar um Ísland og Alþjóðabankann

Alþjóðabankinn stofnaður

Stofnun Alþjóðabankans (International Bank for Reconstruction and Development - IBRD) var undirbúin á ráðstefnu sem fram fór í Bretton Woods í New Hampshire sumarið 1944. Tilgangur Bretton Woods ráðstefnunnar var að greiða fyrir efnahagslegri endurreisn og samvinnu ríkja að heimsstyrjöldinni lokinni. Endurskipuleggja þurfti fjármálakerfi heimsins og tryggja heilbrigð viðskipti þjóða í milli á grundvelli frjáls og trausts gjaldeyriskerfis. Til að ná þessu markmiði voru settar á fót tvær alþjóðastofnanir – Alþjóðabankinn og Alþjóðagjaldeyrissjóðurinn. Hlutverk þeirrar fyrrnefndu var að stuðla að efnahagslegri uppbyggingu í Evrópu með lánveitingum til opinberra framkvæmda, en hlutverk þeirra síðarnefndu var að tryggja stöðugleika gjaldeyriskerfis heimsins og tryggja þannig alþjóðaviðskipti, og þar með stuðla að efnahagslegum framförum í heiminum. Alþjóðabankinn og Alþjóðagjaldeyrissjóðurinn eru því systurstofnanir og eru oft sameiginlega nefndar Bretton Woods stofnanirnar.

Í Bretton Woods var saminn stofnsáttmáli Alþjóðabankans, sem tuttugu og átta ríki[1], þar á meðal Ísland, skrifuðu undir í árslok 1945. Bankinn tók þó ekki formlega til starfa fyrr en sumarið eftir þegar Eugene Mayer varð fyrsti forseti hans og Harold D. Smith fyrsti varaforsetinn.

[1] Bandaríkin, Belgía, Bólivía, Bretland, Egyptaland, Eþíópía, Filippseyjar, Frakkland, Grikkland, Holland, Hondúras, Indland, Írak, Ísland, Júgóslavía, Kanada, Kína, Lúxemborg, Noregur, Suður-Afríka, Tékkóslóvakía.

Alþjóðabankinn og tengdar stofnanir

Alþjóðabankinn er í dag hópur 5 stofnana sem hver um sig gegnir afmörkuðu hlutverki í baráttunni gegn örbirgð og fátækt í heiminum.

Alþjóðabanki til enduruppbyggingar og framþróunar (International Bank for Reconstruction and Development - IBRD) stofnaður 1945.
Alþjóðaframfarastofnunin (International Development Association - IDA) stofnuð 1960.
Alþjóðalánastofnunin (International Finance Corporation - IFC) stofnuð 1956.
Fjölþjóðlega fjárfestingarábyrgðarstofnunin (Multilateral Investment Guarantee Agency - MIGA) stofnuð 1988.
Alþjóðastofnunin um lausn fjárfestingardeilna (International Center for Settlement of Investment Disputes - ICSID) stofnuð 1966.

Upprunalegt markmið IBRD var að stuðla að efnahagslegri endurreisn í Evrópu og Japan eftir hörmungar seinni heimsstyrjaldarinnar. Þegar því starfi lauk breyttust áherslurnar og veitir IBRD nú lán með niðurgreiddum markaðsvöxtum til landa í Austur-Evrópu og til þróunarríkja sem ekki eru á meðal hinna fátækustu. Í lok árs 2003 var fjöldi aðildarríkja IBRD 184.

IDA gerir Alþjóðabankanum kleift að aðstoða fátækustu ríki heims í baráttunni gegn örbirgð með styrkjum, lánum og ábyrgðum til þróunarverkefna. Lönd með verga þjóðarframleiðslu á íbúa lægri en 895 bandaríkjadalir eiga rétt á lánum frá IDA. Lán IDA eru vaxtalaus, án afborgana fyrstu tíu árin og greiðast upp á 35 til 40 árum. Frá miðju ári 2002 urðu þáttaskil í starfi IDA þegar stofnunin hóf að veita aðstoð byggða á styrkjum til þróunarlanda, og er nú um fimmtungur af verkefnaaðstoð IDA í formi gjafafjár. Í lok árs 2003 var fjöldi aðildarríkja IDA 164.

IFC styður við framþróun einkageirans í þróunarlöndum með lánveitingum til fjárfesta og með hlutafjárkaupum. Ólíkt IBRD og IDA starfar IFC á samkeppnisgrunni við viðskiptabanka sem veita fjármálaþjónustu á alþjóðamörkuðum. Hlutverk IFC er þó fyrst og fremst að einbeita sér að verkefnum sem hafa gildi fyrir efnahags- og félagslega framþróun í hlutaðeigandi landi, sem einkageirinn hefur vanrækt eða talið of áhættusöm. Í lok árs 2003 var fjöldi aðildarríkja IFC 176.

MIGA veitir ábyrgðir vegna fjárfestinga einkaaðila í þróunarlöndum gegn áföllum sem ekki eru viðskiptalegs eðlis, t.d. vegna ófriðar, eignaupptöku eða gjaldeyristakmarkana. Í lok árs 2003 var fjöldi aðildarríkja MIGA 164.

ICSID hvetur til erlendrar fjárfestingar með því að vera óháð alþjóðastofnun sem veitir aðstoð til sáttagerðar og gerðardóma í lausnum fjárfestingardeilna og stuðlar þannig að gagnkvæmu trausti milli ríkja og erlendra fjárfesta. Margir alþjóðasamningar er varða fjárfestingar vitna til gerðardóma ICSID. Á vegum ICSID eru einnig stundaðar rannsóknir og útgáfustarfsemi á sviði laga um gerðardóma og viðskiptalög. Í lok árs 2003 var fjöldi aðildarríkja ICSID 140.

Markmið og áherslur Alþjóðabankans

Markmið Alþjóðabankans er skýrt: að útrýma fátækt í heiminum með hin svokölluðu þúsaldarmarkmið að leiðarljósi. Á hinn bóginn eru skiptar skoðanir um það með hvaða hætti því markmiði verði náð. Fyrstu tuttugu ár í starfsemi bankans voru framkvæmdalán á sviði samgöngu- og orkumála helsta viðfangsefnið. Forsenda útlána var að verkefni hefðu jákvæð áhrif á hagvöxt og stuðluðu að efnahagslegum bata. Um 1970 jukust útlán bankans verulega og áherslubreyting átti sér stað. Til viðbótar fyrrnefndum verkefnum varð bein barátta við fátækt áberandi og lán til ýmiskonar verkefna á sviði landbúnaðar urðu fyrirferðarmikil.

Á níunda áratugnum breyttust áherslur Alþjóðabankans til muna. Ástæður þessa mátti helst rekja til skuldakreppu þróunarríkjanna, sem og aukinnar vitundar um mikilvægi félagslegra- og umhverfislegra þátta í þróunaraðstoð. Færðust þá lánveitingar bankans til fleiri sviða og hóf hann að veita svokölluð lán til kerfislægra breytinga[1]. Slík lán hafa oft á tíðum verið umdeild, þar sem fyrirgreiðsla bankans er bundin skilyrðum um endurbætur sem um er samið.

Breyting þessi varð til þess að þrátt fyrir áframhaldandi áherslu á lánveitingar sem stuðla að bættri efnahagsstjórn og virkari stjórnsýslu, þá hafa verkefni á sviði menntamála og heilbrigðisþjónustu orðið mun fyrirferðarmeiri. Þetta hefur að nokkru leyti orðið á kostnað lána til opinberra framkvæmda. Að auki hefur bankinn gert bætt stjórnarfar og baráttu gegn spillingu að mikilvægu áhersluatriði í sinni verkefnavinnu.

Þá hefur verið gert verulegt átak í að styrkja samvinnu og samráð milli lántökulanda, þróunarstofnana, einkageirans og félagasamtaka með það að markmiði að auka skilvirkni, gegnsæi og gæði þróunarverkefna.

Alþjóðabankinn úthlutar árlega að jafnaði 15-20 milljörðum bandaríkjadala til þróunarlanda og ríkja í Austur-Evrópu. Auk lána- og styrkjastarfsemi felst mikilvægur hluti af starfi bankans í tækniaðstoð og ráðgjöf, auk þess sem hann rekur umfangsmikla rannsóknastarfsemi.

[1] Á ensku nefnt Structural Adjustment Loans.

Skipulag og stjórn

Höfuðstöðvar Alþjóðabankans eru í Washington, en auk þeirra eru starfrækt 109 útibú víðsvegar um heiminn. Hjá bankanum starfa rúmlega tíu þúsund starfsmenn frá um 160 ríkjum.

Aðild að Alþjóðabankanum og stofnunum hans byggist á hlutabréfaeign og ákvarðast fjöldi hlutabréfa af stærð hagkerfis viðkomandi aðildarlands. Hvert aðildarland skipar einn fulltrúa í bankaráð bankans (Board of Governors) og er utanríkisráðherra fulltrúi Íslands. Bankaráðið kýs um allar meiriháttar ákvarðanir í starfsemi bankans, svo sem um aðild nýrra landa, hlutafjáraukningar og breytingar á stofnsáttmála stofnunarinnar. Slíkar atkvæðagreiðslur fara yfirleitt fram bréflega, en bankaráðið kemur auk þess árlega saman á aðalfundi bankans.

Þróunarnefnd Alþjóðabankans mótar meginstefnu bankans og er ráðgefandi aðili fyrir bankaráðið. Nefndin, sem skipuð er ráðherrum 24 landa, fundar tvisvar á ári.

Bandaríkin eru stærsti hluthafi Alþjóðabankans og ráða yfir 16,41% af hlutafé, og þar með atkvæða, bankans. Norðurlöndin og Eystrasaltsríkin mynda með sér sameiginlegt kjördæmi í bankanum og er kjördæmið hið fjórtánda stærsta gagnvart IBRD með 3,5% atkvæða, en fimmta stærsta kjördæmið gagnvart IDA, með 4,95% atkvæða.

Í stjórn Alþjóðabankans sitja tuttugu og fjórir aðalfulltrúar. Fimm stærstu hluthafar bankans, Bandaríkin, Japan, Þýskaland, Frakkland og Bretland skipa hvert einn aðalfulltrúa í stjórn bankans. Hin ríkin skipta með sér 19 aðalfulltrúum, og mynda þannig kjördæmi um hvern fulltrúa. Stjórn bankans mótar heildarstefnu hans og hefur eftirlit með starfseminni, tekur fyrir lán- og styrkveitingar til þróunarríkja og framfylgir ákvörðunum bankaráðsins og þróunarnefndarinnar. Stjórnin fundar að jafnaði tvisvar til þrisvar í viku.

Forseti Alþjóðabankans sér um daglega stjórnun bankans. Hefð er fyrir því að forseti Alþjóðabankans sé ríkisborgari þjóðarinnar sem stærstan skerf leggur fram, þ.e. Bandaríkjanna. Forseti Alþjóðabankans er kosinn til fimm ára í senn. Núverandi forseti er Paul Wolfowitz og tók hann við embættinu árið 2005.

Ísland og Alþjóðabankinn

Ísland hefur ávallt tekið þátt í stefnumótun Alþjóðabankans með reglulegri stjórnarsetu og með þátttöku í starfi kjördæmis Norðurlanda og Eystrasaltsríkja í bankanum. Á síðustu árum hefur þátttaka Íslands þó aukist enn frekar.

Árin 1997 og 1998 sat Halldór Ásgrímsson utanríkisráðherra í þróunarnefnd bankans fyrir hönd kjördæmisins. Var það í fyrsta skipti sem íslenskur ráðherra tók þátt í störfum nefndarinnar. Ísland mun næst skipa sæti í nefndinni árin 2007 og 2008.

Alþjóðaframfarastofnunin (IDA) er þungamiðjan í marghliða þróunaraðstoð Íslands og eru framlög Íslands til IDA hærri en til nokkurrar annarrar alþjóðastofnunar. Lánastarfsemi IDA stendur ekki undir sér sjálf og er stofnunin því fjármögnuð með beinum framlögum iðnríkja til þriggja ára í senn.

Framlög Íslands til IDA hafa aukist hratt á undanförnum árum. Þannig hefur hlutur Íslands í fjármögnun IDA að jafnaði verið 0,03% af heildarframlögum, en við tólftu fjármögnun stofnunarinnar, fyrir tímabilið 1999 til 2002, var ákveðið að veita 25% aukaframlag til stofnunarinnar. Á þrettánda fjármögnunartímabilinu, fyrir tímabilið 2002 til 2005, var aukningin gerð varanleg með því hækka hlut Íslands í 0,04% og árlegt framlag Íslands nam 145 m.kr. á því tímabili. Í upphafi árs 2005 lauk viðræðum um fjórtándu endurfjármögnunina, sem nær til tímabilsins 2006-2008. Ríkisstjórn Íslands ákvað að í ljósi aukinna framlaga til þróunarsamvinnu muni árlegt framlag Íslands til IDA hækka í 205 m.kr. á þessu tímabili.

Síðustu ár hefur átak til lækkunar skulda fátækustu ríkja heims, eða HIPC verið eitt helsta sameiginlega baráttumál Norðurlanda í alþjóðaþróunarsamvinnu. Að átakinu standa allar helstu fjölþjóðlegu þróunarsamvinnustofnanirnar, en framkvæmd þess er í höndum Alþjóðabankans og Alþjóðagjaldeyrissjóðsins. Markmið átaksins er að lækka skuldir fátækustu ríkja heims niður fyrir mörk, sem talist geta viðráðanleg. Reiknað með að átakið taki til skuldastöðu 38 ríkja, en 26 ríki hafa nú komið til umfjöllunar.

HIPC-styrktarsjóðurinn var stofnaður til þess að mæta þeim kostnaði sem alþjóðastofnanir bera af átakinu og hefur framlag Íslands í sjóðinn numið 2,75 milljónum bandaríkjadala.

Ólíkt því sem gerist hjá öðrum Norðurlöndum hefur tvíhliða samstarf Íslands og Alþjóðabankans verið heldur takmarkað. Frá árinu 1991 hefur þó íslenskur ráðgjafasjóður, fjármagnaður af íslenskum yfirvöldum, verið rekinn við bankann. Markmið sjóðsins er að hvetja til komu íslenskra ráðgjafa að verkefnum bankans. Flest verkefnanna sem sjóðurinn hefur stutt hafa verið á sviði fiskveiða.

Formennska Íslands í kjördæmi Norðurlanda og Eystrasaltsríkja

Ísland tilheyrir kjördæmi Norðurlanda og Eystrasaltsríkja hjá Alþjóðabankanum og skipar kjördæmið sameiginlegan aðalfulltrúa í stjórn Alþjóðabankans til þriggja ára í senn. Aðalfulltrúinn hefur aðsetur á skrifstofu kjördæmisins í Washington og auk hans starfa þar fulltrúar frá hinum aðildarríkjunum sjö. Þetta fyrirkomulag kallar á afar náið samstarf og samráð á milli kjördæmislandanna, enda talar fulltrúi í stjórn fyrir hönd allra kjördæmislanda.

Samkomulag ríkir á milli kjördæmislandanna um að Norðurlöndin fimm útnefni til skiptis aðalfulltrúa í stjórn bankans. Aðalfulltrúar Íslands hafa verið Jón Árnason (1954-1956), Vilhjálmur Þ. Þór (1966-1968), Jón Sigurðsson (1974-1976) og Jónas H. Haralz (1988-1991).

Þann 1. október s.l. tók Ísland í fimmta skipti við stöðu aðalfulltrúa kjördæmis Norðurlanda og Eystrasaltsríkja og mun Þorsteinn Ingólfsson, sendiherra og fyrrverandi fastafulltrúi Íslands hjá Sameinuðu þjóðunum í New York, sinna þessu mikilvæga starfi til þriggja ára.

Setu í stjórn Alþjóðabankans fylgir að jafnaði það starf að leiða málefnavinnu kjördæmislandanna gagnvart bankanum og mun utanríkisráðuneytið gegna því umfangsmikla hlutverki til haustsins 2006. Í þessu felst að Ísland ber ábyrgð á að gera drög að skriflegum fyrirmælum um þau málefni er bankinn fjallar um hverju sinni. Fyrirmælunum er dreift meðal kjördæmislandanna átta og að loknum almennum skoðanaskiptum eru samræmd lokafyrirmæli send aðalfulltrúa til notkunar við umræðu í stjórn bankans. Ef ágreiningur skapast um afstöðu kjördæmisins þarf Ísland að höggva á hnútinn.

Þetta er stærsta verkefni sem utanríkisráðuneytið hefur tekið að sér á sviði þróunarmála og hefur sérstakt svið fjölþjóðlegrar þróunarsamvinnu verið sett á fót innan alþjóðaskrifstofu ráðuneytisins. Samræmingarhlutverkið krefst aukinnar þekkingar á málefnum þróunarlandanna og margvíslegs samráðs, jafnt við samstarfsfólk í Washington, samstarfslönd, starfsmenn íslenska stjórnkerfisins og við Þróunarsamvinnustofnun Íslands.

Undirbúningurinn hefur verið vandaður enda brýnt að vel takist til og að frekar verði byggt á þeirri reynslu og þekkingu sem af verkefninu hlýst. Íslensk formennska í kjördæmi Norðurlanda og Eystrasaltsríkja hjá Alþjóðabankanum er mikilvægur liður í aukinni þátttöku Íslands og vaxandi ábyrgð okkar í baráttunni gegn fátækt í heimum.