Stofnsamn. EFTA
Stofnsamningur EFTA - Fríverslunarsamtaka Evrópu
Almennt um stofnsamning EFTA
Fríverslunarsamtök Evrópu (EFTA - European Free Trade Association) voru stofnuð árið 1960 með svokölluðum Stokkhólmssamningi. Stofnaðilar samningsins voru Austurríki, Bretland, Danmörk, Noregur, Portúgal, Svíþjóð og Sviss, en síðar gerðust Finnland, Ísland og Lichtenstein aðilar.
Í dag eru EFTA-ríkin fjögur: Ísland, Lichtenstein, Noregur og Sviss. Hin ríkin eru aðilar að Evrópusambandinu(ESB), en EFTA-ríkin hafa með margvíslegum hætti samvinnu við ESB. Þannig hafa Ísland, Noregur og Lichtenstein samvinnu við ESB á grundvelli samningsins um Evrópska efnahagssvæðið og Sviss hefur einnig gert ýmsa samninga við ESB. Þrátt fyrir að ýmsar reglur giltu þannig milli EFTA-ríkjanna og ESB, var ekki um að ræða samræmdar reglur milli EES-ríkjanna og Sviss innbyrðis.
Af þessum sökum var talið að endurskoða þyrfti Stokkhólmssamninginn þannig að sömu reglur myndu gilda milli allra EFTA-ríkjanna. Að auki þótti ástæða til að auka samvinnnu aðildarríkjanna á ýmsum mikilvægum sviðum, eins og t.d. varðandi þjónustu, hugverkarétt og opinber innkaup. Það þótti einnig mikilvægt að gildissvið samningsins tæki til fleiri sviða en fríverslunar, í samræmi við aðra fríverslunarsamninga sem EFTA hefur gert á undanförnum árum við ýmsar þjóðir.
Á fundi EFTA ráðherra aðildarríkjanna i júní 1999 var ákveðið að hefja endurskoðun Stokkhólmssamningsins. Þeirri vinnu lauk í júlí 2001 með undirritun sérstaks samnings, Vaduz samningsins svokallaða, um breytingar á Stokkhólmssamningnum. Samningurinn veitir íbúum og fyrirtækjum í Noregi, Liechtenstein og Íslandi samskonar réttindi í Sviss og aðilar í ESB njóta samkvæmt tvíhliða samningum Sviss og ESB. Svisslendingar hljóta einnig þessi réttindi í hinum EFTA löndunum. Nýmæli samningsins varða m.a. frelsi fólks til flutninga, fjárfestingar og þjónustuviðskipti, tæknilegar viðskiptahindranir, opinber innkaup og hugverkavernd. Einnig voru gerðar ýmsar breytingar á reglum samningsins um t.d. vörukaup, opinber fyrirtæki og einkasölur, ríkisstyrki og undirboð.
Helstu efnisatriði Vaduz samningsins
Hinn nýi stofnsamningur EFTA, Vaduz samningurinn, tók gildi 1. júní 2002. Með samningnum eru innleidd ákvæði um frjálsa för launþega milli aðildarríkjanna í áföngum. Þannig fá svissneskir ríkisborgarar heimild til frjálsrar farar til Noregs og Íslands um leið og samningurinn öðlast gildi, en frjáls för EFTA-ríkjanna til Sviss er háð allt að 5 ára aðlögunartíma. Lichtenstein á einnig að draga úr þeim hindrunum sem gilda um frjálsa för svissneskra borgara til ríkisins. Ríkisborgarar EFTA-ríkjanna hafa samkvæmt samningnum rétt til komu, atvinnu og búsetu í öðrum aðildarríkjum samningsins, rétt til að bjóða fram þjónustu sína í tiltekinn tíma og rétt til jafnræðis. Með samningnum er almannatryggingakerfi aðildarríkjanna samræmt og einnig er kveðið á um gagnkvæma viðurkenningu á menntun og hæfi.
Í samningnum er kveðið á um staðfesturétt, þ.e. rétt til þess að stofna, eignast og reka fyrirtæki innan aðildarríkjanna. Innan ramma samningsins og með fyrirvara við ákvæði hans eru engar takmarkanir á rétti til að stofna fyrirtæki eða félög í samræmi við lög viðkomandi aðildarríkis. Hins vegar eru ýmis sérákvæði og undanþágur varðandi staðfesturéttinn í viðaukum við samninginn, sem varða m.a. flutninga í lofti og á landi. Í samningnum segir að aðildarríkin skuli veita hvert öðru ekki lakari meðferð en þau veita innlendum félögum eða fyrirtækjum(landskjarameðferð), og þeim verður ekki veitt lakari vernd en veitt eru ríkisborgurum þriðju ríkja(bestukjarameðferð), með tilteknum fyrirvörum. Samningurinn mælir einnig fyrir um að engar takmarkanir skuli vera á fjármagnsflutningum sem tengjast stofnun félags eða fyrirtækis aðildarríkis á yfirráðasvæði annars aðildarríkis.
Innan ramma samningsins og með fyrirvara um ákvæði hans eru engar takmarkanir gerðar á rétti einstaklinga, félaga eða fyrirtækja aðildarríkjanna til að veita þjónustu á yfirráðasvæði aðildarríkjanna, að ákveðnum skilyrðum uppfylltum. Í viðaukum við samninginn er hins vegar að finna ýmis sérákvæði og undanþágur frá þessu, t.d. um fjárfestingar í íslenskum flugfélögum. Í samningnum er kveðið á um að aðildarríkin skuli veita hvert öðru ekki lakari meðferð en þau veita innlendum félögum eða fyrirtækjum(landskjarameðferð), og þeim verður ekki veitt lakari vernd en veitt eru ríkisborgurum þriðju ríkja(bestukjarameðferð), með ákveðnum fyrirvörum.
Í samningnum er einnig að finna nýmæli sem varða samræmismat. Þannig gildir á milli EFTA-ríkjanna gagnkvæm viðurkenning á skýrslum, vottorðum, leyfum, samræmismerkjum og yfirlýsingum framleiðenda um samræmingu. Með samningnum er stefnt að því að auka frelsi á mörkuðum fyrir aukin innkaup og ber aðildarríkjum samningsins að tryggja hvert öðru aðgang að mörkuðum sínum fyrir opinber innkaup.
EFTA-ríkin skuldbinda sig samkvæmt samningnum til að veita hvert öðru nægilega og árangursríka vernd hugverkaréttinda. Þau mega ekki veita ríkisborgurum hvers annars lakari vernd á hugverkaréttindum en þau veita eigin ríkisborgurum(landskjarameðferð), og þeim verður ekki veitt lakari vernd en veitt eru ríkisborgurum þriðju ríkja(bestukjarameðferð).
Kafli samningsins um vörukaup var endurskoðaður, og var einkum reglum varðandi landbúnaðarvörur breytt til að auðvelda viðskipti með þær milli aðildarríkjanna. Ákvæðum samningsins um opinber fyrirtæki og einkasölur var breytt, og reglur um ríkisstyrki og undirboð voru aðlöguð að alþjóðlegum skuldbindingum. Ýmsar breytingar voru gerðar á stofnanaþætti samningsins, sem varða m.a. verkefni EFTA-ráðsins, ákvæði um lausn deilumála, úrsögn og breytingar á samningnum. Einnig voru settar reglur sem miða að því að EFTA-samningurinn verði i stöðugri endurskoðun.
