Fríverslunarsamningar EFTA við lönd utan ESB

Á vegum EFTA hafa á s.l. rúmlega áratug verið gerðir fríverslunarsamningar við fjölda ríkja. Þessir samningar veita íslenskum útflytjendum tollfrjálsan aðgang að mörkuðum í viðkomandi löndum. Það er sérstakt einkenni samninganna að fríverslunin nær til fisks og fiskafurða eins og í viðskiptum milli EFTA-landanna en gagnstætt því sem er t.d. í samningum Íslands við ESB þar sem einungis var samið um tollaívilnanir þannig að ýmsar fisktegundir og sjávarafurðir bera misháa tolla við útflutning til ESB.
Um þessar mundir eru í gildi fríverslunarsamningar á vegum EFTA við eftirtalin lönd:

· Chile
· Egyptaland
· Ísrael
· Jórdaníu
· Króatíu
· Líbanon
· Makedóníu
· Marokkó
· Mexíkó
· Palestínu (PLO)
· Singapúr
· Tollabandalag Suður-Afríkuríkja (SACU)
· Túnis
· Tyrkland
· S- Kóreu


Ennfremur er beðið fullgildingar fríverslunarsamninga við S-Afríska tollabandalagið (SACU), sem í eru S-Afríka, Botsvana, Lesóto, Namibía og Svasíland. EFTA ríkin hafa lokið fullgildingarferlinu, en beðið er eftir því að SACU-ríkin ljúki fullgildingu.Þá lauk í október 2006 gerð fríverslunarsamnings við Egyptaland og er gert ráð fyrir að fullgildingarferli ljúki á árinu 2007. EFTA á nú í samningaviðræðum við Kanada og Taíland og undirbýr viðræður við Albaníu, Alsír, Flóaráðið (sem í eru Barain, Kúvæt, Óman, Katar, Sádi-Arabía og Sameinuðu arabísku furstadæmin), MERCOSUR (þ.e. Argentínu, Brasilíu, Paragvæ og Úrúgvæ), Serbíu-Svartfjallaland, Úkraínu, Indónesíu, Kolumbíu og Perú.

Innihald samninganna

Fríverslunarsamningar EFTA við lönd utan ESB líkjast þeim samningum sem gerðir hafa verið á milli EFTA-ríkjanna sjálfra, þ.e. þeir eru um fríverslun með iðnaðarvörur, unnar landbúnaðarvörur, fisk og fiskafurðir. Í tengslum við þessa samninga eru sérstakir tvíhliða samningar á milli einstakra EFTA-ríkja og hvers samstarfslands fyrir sig um verslun með óunnar landbúnaðarvörur. Auk þess að fella niður tolla og innflutningstakmarkanir ná fríverslunarsamningar EFTA einnig til fjölmargra atriða, svo sem samkeppnisreglna, hugverkaréttar og ríkisstyrkja, og innihalda ákvæði um að aðilar samninganna geti þróað samskipti sín á öðrum sviðum svo sem um þjónustuviðskipti.

Aðdragandinn

Aukin samskipti EFTA við lönd utan Evrópusambandsins (stundum kölluð "þriðju lönd") hófust í raun þegar í lok kalda stríðsins árið 1989 þegar ESB hóf að gera svonefnda Evrópusamninga við Austur- og Mið-Evrópulöndin (AME-löndin). Markmið þessara samninga var að koma á fríverslun með iðnaðarvörur milli Evrópusambandsins og þeirra landa sem samið var við. Ef ekkert hefði verið að gert af hálfu EFTA hefðu slíkir fríverslunarsamningar ESB- og AME-landanna leitt til þess að fyrirtæki í EFTA-ríkjunum hefðu haft verri samkeppnisaðsöðu á AME-mörkuðum en samkeppnisaðilar þeirra í ESB. Þess vegna ákváðu EFTA-ríkin í Gautaborg í júní 1990 að hefjast handa við að koma upp samhliða neti fríverslunarsamninga við AME-lönd til að koma í veg fyrir þessa samkeppnisröskun. EFTA-ríkin vildu einnig leggja sitt af mörkum til að styðja endurbygginguna í þessum hluta Evrópu, styðja frjálsa viðskiptahætti og bætta velmegun, og auka þannig stöðugleika og styrkja lýðræði. Það breytti engu um þessi áform að Austurríki, Finnland og Svíþjóð gengu úr EFTA í árslok 1994. Þvert á móti má segja að EFTA-ríkin hafi eflst í þeirri viðleitni sinni að styðja endurbygginguna í Austur-Evrópu og auka áherslu sína á að koma á fríverslun við fleiri þjóðir. Á ráðherrafundi EFTA í Bergen í júní 1995 lýstu ráðherrarnir yfir þeim ásetningi EFTA að leggja áfram sitt af mörkum til að auka hagsæld innan Evrópu m.a. með því að nýta EFTA og fríverslunarstefnu þess og að taka upp í sama skyni samskipti við ríki utan álfunnar. Útvíkkun samninganets EFTA í kringum Miðjarðarhafið er svar EFTA við svonefndri Barcelónayfirlýsingu ESB en samkvæmt henni er stefnt að því að fríverslunarsvæði umhverfis Miðjarðarhafið verði komið á árið 2010 og mundu þá EFTA-löndin tengjast því með sama hætti og ESB.

Horft fram á veginn

Breytingar á sviði alþjóðastjórnmála og framfarir í tækni, flutningum og fjarskiptum hafa dregið úr áhrifum fjarlægða og landamæra á viðskipti, opnað lönd og álfur og gefið einstaklingum og fyrirtækjum nýja möguleika til athafna. Þegar segja má að markaðssvæði fyrirtækja nái um allan heim er nauðsynlegt að tryggja þeim aðgang í fjarlægum löndum á jafnréttisgrundvelli.
Nú leitar EFTA því í vaxandi mæli eftir samskiptum og fríverslunarsamningum við ríki og ríkjasambönd utan Evrópu. Samningarnir við löndin sunnan Miðjarðarhafsins og við botn þess sem og samningarnir við ríki í Ameríku og víðar eru til marks um þetta. Einnig hafa verið tekin upp samskipti við samtök ríkja við Persaflóa og fríverslunarsamtök ríkja í Suður-Ameríku (Mercosur) og kunna þau samskipti að leiða til samninga um fríverslun.