Fríverslunarsamningar EFTA við lönd utan ESB

Á vegum EFTA hafa verið gerðir fríverslunarsamningar við fjölda ríkja. Þessir samningar veita íslenskum útflytjendum tollfrjálsan aðgang að mörkuðum í viðkomandi löndum. Um þessar mundir eru í gildi fríverslunarsamningar á vegum EFTA við eftirtalin lönd:

• Chile
• Egyptaland
• Ísrael
• Jórdaníu
• Kanada
• Króatíu
• Líbanon
• Makedóníu
• Marokkó
  
• Mexíkó
• Palestínu (PLO)
• Singapúr
• S- Kóreu
• Tollabandalag Suður-Afríkuríkja (SACU)
• Túnis
• Tyrkland

Ennfremur er beðið fullgildingar fríverslunarsamninga við Kólumbíu, Flóaráðið (sem í eru Barain, Kúvæt, Óman, Katar, Sádi-Arabía og Sameinuðu arabísku furstadæmin), Albaníu og Serbíu. Þá lauk á síðasta ári fríverslunarviðræðum við Perú og gert er ráð fyrir að fríverslunarsamningurinn verði undirritaður á þessu ári. EFTA á nú í samningaviðræðum við Hong Kong, Indland, Úkraínu, Taíland og Alsír og eiga í samskiptum við Rússland, Indónesíu og Víetnam um mögulegar fríverslunarviðræður.

Innihald samninganna

Fríverslunarsamningar EFTA við lönd utan ESB líkjast þeim samningum sem gerðir hafa verið á milli EFTA-ríkjanna sjálfra, þ.e. þeir eru um fríverslun með iðnaðarvörur, unnar landbúnaðarvörur, fisk og fiskafurðir. Það er sérstakt einkenni samninganna að fríverslunin nær til fisks og fiskafurða eins og í viðskiptum milli EFTA-landanna en gagnstætt því sem er t.d. í samningum Íslands við ESB þar sem einungis var samið um tollaívilnanir þannig að ýmsar fisktegundir og sjávarafurðir bera misháa tolla við útflutning til ESB.
Í tengslum við þessa samninga eru sérstakir tvíhliða samningar á milli einstakra EFTA-ríkja og hvers samstarfslands fyrir sig um verslun með óunnar landbúnaðarvörur. Auk þess að fella niður tolla og innflutningstakmarkanir ná fríverslunarsamningar EFTA einnig til fjölmargra atriða, svo sem samkeppnisreglna, hugverkaréttar og ríkisstyrkja, og innihalda ákvæði um að aðilar samninganna geti þróað samskipti sín á öðrum sviðum svo sem um þjónustuviðskipti. Sumir fríverslunarsamningar EFTA-ríkjanna auka frelsi í þjónustuviðskiptum og opinberum innkaupum, jafnframt því að styrkja vernd fjárfestinga og hugverkaréttinda.

Aðdragandinn

Aukin samskipti EFTA við lönd utan Evrópusambandsins (stundum kölluð "þriðju lönd") hófust í raun þegar í lok kalda stríðsins árið 1989 þegar ESB hóf að gera svonefnda Evrópusamninga við Austur- og Mið-Evrópulöndin (AME-löndin). Markmið þessara samninga var að koma á fríverslun með iðnaðarvörur milli Evrópusambandsins og þeirra landa sem samið var við. Ef ekkert hefði verið að gert af hálfu EFTA hefðu slíkir fríverslunarsamningar ESB- og AME-landanna leitt til þess að fyrirtæki í EFTA-ríkjunum hefðu haft verri samkeppnisaðsöðu á AME-mörkuðum en samkeppnisaðilar þeirra í ESB. Þess vegna ákváðu EFTA-ríkin í Gautaborg í júní 1990 að hefjast handa við að koma upp samhliða neti fríverslunarsamninga við AME-lönd til að koma í veg fyrir þessa samkeppnisröskun. EFTA-ríkin vildu einnig leggja sitt af mörkum til að styðja enduruppbygginguna í þessum hluta Evrópu, styðja frjálsa viðskiptahætti og bætta velmegun, og auka þannig stöðugleika og styrkja lýðræði. Það breytti engu um þessi áform að Austurríki, Finnland og Svíþjóð gengu úr EFTA í árslok 1994. Þvert á móti má segja að EFTA-ríkin hafi eflst í þeirri viðleitni sinni að styðja endurbygginguna í Austur-Evrópu og auka áherslu sína á að koma á fríverslun við fleiri þjóðir. Á ráðherrafundi EFTA í Bergen í júní 1995 lýstu ráðherrarnir yfir þeim ásetningi EFTA að leggja áfram sitt af mörkum til að auka hagsæld innan Evrópu m.a. með því að nýta EFTA og fríverslunarstefnu þess og að taka upp í sama skyni samskipti við ríki utan álfunnar. Útvíkkun samninganets EFTA í kringum Miðjarðarhafið er svar EFTA við svonefndri Barcelónayfirlýsingu ESB en samkvæmt henni er stefnt að því að fríverslunarsvæði umhverfis Miðjarðarhafið verði komið á árið 2010 og mundu þá EFTA-löndin tengjast því með sama hætti og ESB.

Horft fram á veginn

Breytingar á sviði alþjóðastjórnmála og framfarir í tækni, flutningum og fjarskiptum hafa dregið úr áhrifum fjarlægða og landamæra á viðskipti, opnað lönd og álfur og gefið einstaklingum og fyrirtækjum nýja möguleika til athafna. Þegar segja má að markaðssvæði fyrirtækja nái um allan heim er nauðsynlegt að tryggja þeim aðgang í fjarlægum löndum á jafnréttisgrundvelli.

EFTA-ríkin hafa nýverið unnið að gerð fríverslunarsamninga við Evrópuríki sem ekki eru aðilar að Evrópusambandinu, s.s. Albaníu og Serbíu. Fríverslunarviðræður við Úkraínu standa yfir. EFTA-ríkin eiga í samskiptum við Rússland um mögulegar fríverslunarviðræður. Nú leitar EFTA því í vaxandi mæli eftir samskiptum og fríverslunarsamningum við ríki og ríkjasambönd utan Evrópu. Samningarnir við löndin sunnan Miðjarðarhafsins og við botn þess sem og samningarnir við ríki í Ameríku (Kanada, Chile, Mexíkó, Kólumbía og Perú) og eru til marks um þetta. Einnig hafa verið tekin upp samskipti við ríki í Asíu, s.s. Víetnam og Indónesíu og kunna þau samskipti að leiða til frekari samninga um fríverslun. Samningaviðræður við Hong Kong og Indland standa yfir.