Varnar- og öryggismál
Öryggis- og varnarmál
Ísland er herlaust land sem tryggir öryggi sitt og varnir með virku samstarfi við önnur ríki. Þátttaka Íslands í starfi Atlantshafsbandalagsins, virkt samstarf við grannríki á sviði öryggismála og varnarsamningurinn við Bandaríkin eru meginstoðir í stefnu Íslands í öryggis- og varnarmálum. Ísland herjar ekki á neinn, hervæðist ekki, heldur lítur eftir lofthelgi sinni og landhelgi. Íslensk stjórnvöld ábyrgjast rekstur íslenska loftvarnarkerfisins og annarra mannvirkja NATO á Íslandi. Bandalagsríki NATO taka að sér loftrýmisgæslu við Ísland í samvinnu við íslensk stjórnvöld.
Öryggishugtakið einskorðast hins vegar ekki lengur við varnir tiltekinna svæða heldur er hugtakið mun víðtækara. Ríki ein og sér stemma ekki stigu við útbreiðslu gereyðingarvopna, hryðjuverkum, alþjóðlegri glæpastarfsemi eða þeim öryggisógnum sem felast í fátækt, umhverfisspjöllum og mannréttindabrotum. Þátttaka Íslands í fjölþjóðlegu samstarfi til að mæta þessum ógnum tryggir öryggi Íslands, um leið og Íslendingar axla ábyrgð til jafns við önnur ríki á sameiginlegum úrlausnarefnum.
- Skýrsla utanríkisráðherra um utanríkis- og alþjóðamál, apríl 2008
- Þátttaka Íslands í starfi Atlantshafsbandalagsins
- Grannríkjasamstarf (loftrýmisgæsla)
- Varnarsamstarf Íslands og Bandaríkjanna
- Hættumatsnefnd
- Varnarmálalög og Varnarmálastofnun
Loftrýmiseftirlit og loftrýmisgæsla
Loftrýmiseftirlit er kerfisbundið eftirlit loftrýmis með rafrænum, sjónrænum eða öðrum aðferðum, aðallega í þeim tilgangi að bera kennsl á og afmarka hreyfingar flugskeyta og loftfara, vinveittra og óvinveittra, innan loftrýmisins þar sem eftirlitið fer fram. Loftrýmisgæsla kallast notkun loftfara og annars búnaðar í þeim tilgangi að hafa eftirlit með og gæta loftrýmisins á loftrýmiseftirlitssvæði Atlantshafsbandalagsins.
Samningar lög og bókanir:
Í reglugerð um stjórnarráð Íslands og varnarmálalögum er kveðið á um að utanríkisráðherra beri ábyrgð á varnarmálum, og mótun og framkvæmd öryggis- og varnarstefnu Íslands á alþjóðavettvangi.
- Varnarsamningur Íslands og Bandaríkjanna frá 1951
- Samkomulag Íslands og Bandaríkjanna um varnarmál frá 2006
- Samkomulag á milli Íslands og Noregs
- Yfirlýsing Íslands og Danmerkur
- Samkomulag milli Bretlands og Íslands um varnarsamstarf
Þátttaka Íslands í starfi Atlantshafsbandalagsins
Ísland gerðist stofnaðili að Atlantshafsbandalaginu (NATO) árið 1949.Öryggisumhverfi í Evrópu er gjörbreytt frá því sem áður var þegar Atlantshafsbandalagið var stofnað en markmiðin eru þau sömu, þ.e. að tryggja öryggi og frið í álfunni. Auk varnar- og öryggisþáttarins gegnir NATO lykilhlutverki sem pólitískt bandalag lýðræðisríkja beggja vegna Atlantshafsins. NATO hefur lagað sig að breyttum aðstæðum í Evrópu með inngöngu nýrra aðildarríkja og auknu samráði og samvinnu við önnur ríki. Ísland á ríka samleið með öðrum aðildarríkjum NATO í bandalagi sem byggist á meginreglum lýðræðis.
- Þátttaka Íslands í friðargæslu á vegum NATO
- Fastanefnd Íslands hjá NATO
- Heimasíða NATO
- Loftrýmisgæsla NATO við Ísland
Grannríkjasamstarf (loftrýmisgæsla)
Ísland og Noregur undirrituðu í apríl 2007 tvíhliða rammasamkomulag um samstarf á sviði öryggismála, varnarmála, viðbúnaðar og leitar og björgunar. Þann sama dag undirrituðu Ísland og Danmörk yfirlýsingu um samstarf ríkjanna um öryggis- og varnarmál og almannavarnir. Í samkomulaginu og yfirlýsingunni er vísað til aðildar Íslands, Noregs og Danmerkur að NATO og þeirra skuldbindinga sem af því leiða. Tilgangur samkomulagsins og yfirlýsingarinnar er að staðfesta sameiginlega hagsmuni og framtíðarsýn ríkjanna varðandi öryggismál á Norður-Atlantshafi. Unnið er að útfærslu einstakra verkefni. Ísland gengur til þessa samstarfs með það að markmiði að leggja sitt af mörkum til sameiginlegs öryggis eins og aðrar þjóðir.
- Samkomulag á milli Íslands og Noregs
- Yfirlýsing Íslands og Danmerkur
- Samkomulag milli Bretlands og Íslands um varnarsamstarf
Varnarsamstarf Íslands og Bandaríkjanna
Samstarf Íslands og Bandaríkjanna grundvallast sem fyrr á varnarsamningi ríkjanna frá árinu 1951. Gengið hefur verið frá ýmsum þáttum varðandi áframhaldandi samstarf í kjölfar brottfarar varnarliðsins, s.s. vegna varnaræfinga, stuðnings Bandaríkjanna við loftrýmiseftirlit o.fl. Með brottför Bandaríkjahers hófst nýtt tímabil í samskiptum Íslands og Bandaríkjanna. Ísland og Bandaríkin eiga reglubundnar viðræður undir formerkjum samkomulags þeirra frá september 2006, og tekur það samstarf skýrt mið af breyttum aðstæðum og nýjum tækifærum. Sameiginlegir hagsmunir eru eftir sem áður grunnurinn að tvíhliða samstarfi sem og samvinnu á vettvangi Atlantshafsbandalagsins. Breytt staða öryggismála á norðurslóðum kallar á aukna breidd og dýpt í samstarfi þjóðanna.
- Varnarsamningur Íslands og Bandaríkjanna frá 1951
- Viðaukar við varnarsamninginn á íslensku frá 1951
- Viðaukar við varnarsamninginn á ensku frá 1951
- Samkomulag Íslands og Bandaríkjanna um varnarmál frá 2006
- Samningur um breytingar á viðaukum varnarsamningsins frá 2006 (á ensku)
- Skilasamningur milli Íslands og Bandaríkjanna frá 2006 (á ensku)
- Bókun við varnarsamninginn frá 1994
- Bókun við varnarsamninginn frá 1996
- Sendiráð Íslands í Washington D.C.
Hættumatsnefnd
Í lok september 2007 skipaði utanríkisráðherra 13 manna þverfaglegan starfshóp til að gera drög að faglegu og vönduðu hættumati fyrir Ísland. Dr. Valur Ingimundarsson prófessor veitir starfshópnum formennsku og er Alyson Bailes, gestakennari við Háskóla Íslands og fyrrum forstöðumaður sænsku friðarrannsóknarstofnunarinnar (SIPRI), hópnum til ráðgjafar. Starfshópnum er ætlað að ráðfæra sig við innlenda og erlenda sérfræðinga og skoða öryggishugtakið í víðara samhengi en út frá hefðbundinni hernaðarógn, s.s. með tilliti til umhverfisógna, farsótta og hryðjuverka.
Varnarmálalög og Varnarmálastofnun
Varnarmálalög sem samþykkt voru í apríl 2008 fela í sér fyrstu heildstæðu löggjöfina um varnarmálatengda starfsemi á Íslandi. Í lögunum er starfsheimildum stjórnvalda á þessu sviði settur skýr lögmæltur rammi og kveðið á um öflugt eftirlit kjörinna fulltrúa með framgöngu framkvæmdavaldsins. Lögin byggja á þeirri meginforsendu að Íslendingar eru herlaus þjóð og að ekki er vilji til þess af hálfu stjórnvalda að breyta því. Samkvæmt lögunum ber utanríkisráðherra ábyrgð á öryggis og varnarstefnu Íslands á alþjóðavettvangi og er falin yfirstjórn varnarmála á Íslandi.
Með varnarmálalögum var sett á fót sérstök Varnarmálastofnun sem sinnir varnartengdum verkefnum sem íslensk stjórnvöld bera nú ábyrgð á. Þar ber hæst rekstur íslenska loftvarnakerfisins en íslensk stjórnvöld tóku við yfirstjórn loftvarnakerfisins og rekstri Ratsjárstofnunar úr hendi Bandaríkjanna 15. ágúst 2007. Varnarmálastofnun mun reka öryggissvæði við Keflavíkurflugvöll, Miðnesheiði, Helguvík, Bolafjall, Gunnólfsvíkurfjall og Stokksnes, og annast rekstur mannvirkja NATO hérlendis. Gert er ráð fyrir að stofnunin vinni úr upplýsingum frá NATO og veita gistiríkisstuðning vegna loftrýmisgæslu sem hefst hérlendis á vormánuðum.